EPISTEMOLOGIAS DE IMAGEM E DA PIEDADE VISUAL, SEGUNDO OS TÍTULOS DE LIVROS RELIGIOSOS COM EMBLEMAS
DOI:
https://doi.org/10.25247/paralellus.2025.v16n38.p073-096Palavras-chave:
Emblemas, Epistemologia de imagem , Epistemologia de piedade visual, Linguagens da religião, Livros religiosos com emblemasResumo
Este artigo investiga a compreensão da imagem e da sua função em livros religiosos com emblemas. Para isso, concentra sua análise nos seus títulos; primeiro, em concepções de imagem (eikon, imago, pictura), depois em visões panorâmicas (hieroglyphica, symbola e emblema [Sinnbilder / sinnen-bilder / Merkbeelden]) e, por último, em leituras de linguagens textuais ou visuais (devotio, contemplativo, meditatio [Andacht], oratio). O estudo se baseia no banco de dados de livros de emblemas da Universidade de Illinois com seus 1407 exemplares e procura, primeiro, descrever as linguagens usadas, sejam elas periféricas ou dominantes. De olho nestas linguagens, procura-se esclarecer até que ponto elas documentam uma virada antropológica renascentista, também, no campo religioso ou se acabou criando algo terceiro e distinto, tanto de posições humanistas “puras” e antropocêntricas, bem como de posições religiosas “puras” e teocêntricas. Em termos gerais, usamos referências teóricas que esclarecem aspectos etimológicos, culturais, históricos e teológicos dos livros com emblemas; em termos específicos, consultamos obras sobre concepções e funções de emblemas e, ainda, emblemas religiosos e a história da arte. Como um todo, o estudo pretende contribuir para uma compreensão mais diferenciada de imagens em livros religiosos com emblemas e seu uso nas práticas piedosas.
Downloads
Referências
Bianchi, Enzo. Gott im Wort: die geistliche Schriftlesung. Xxxx: Franz-Sales-Verlag, 1997.
Bombassaro, Luiz Carlos. “Imagem e conceito: a experiência do pensar nos emblemas da Renascença”. In: Conexão, Comunicação e Cultura, UCS, Caxias do Sul, v. 5, n. 9, p. 83-95 (jan./jun. 2006).
Brandão, Antônio Jackson de Souza. “O gênero emblemático”. In: Travessias, vol. 3, n. 3, p. 124-138 (2009). Disponível em: < www.https://e-revista.unioeste.br/index.php/ travessias/article/view/3440/2734 >. Acesso: fev., 25 2025.
Canisio, Petro. Notae in evangelicas lectiones, quae per totum annum dominicis diebus in ecclesia catholica recitantur: Opus ad pie meditandum ac simul ad precandum Deum accomodatum, & nunc primum in lucem editum. Friburgi Helvetiorum: ex offi-cina typographica Abrahami Gemperlini, 1591. Disponível em: https://mdz-nbn-resolving.de/details:bsb00022722 Acesso em: 25 fev. 2025.
Daily, Peter M. (ed.). Companion to Emblem Studies. New York: AMS Press, 2008.
Daly, Peter M.; Dimler, G. Richard. The Jesuit emblem in the European context. Phila-delphia: Saint Joseph´s University Press, 2018.
Enenkel, Karl; Melion, Walter. Meditatio – Refashioning the Self: Theory and Practice in Late Medieval and Early Modern Intellectual Culture: Leiden, Boston: Brill, 2011.
Georges, Karl Ernst. Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch: Aus den Quellen zusammengetragen und mit besonderer Bezugnahme auf Synonymik und An-tiquitäten unter Berücksichtigung der besten Hilfsmittel ausgearbeitet. 2 volumes. Reimpressão não alterada da 8ª ed. Basel / Stuttgart: Schwabe, 1967.
Grimm, Jacob; Grimm, Wilhelm. “Andacht, f”. In: Ibidem (eds.). Deutsches Wörter-buch. [edição impressa: 1852 [vol. 1], coluna 302] Edição digital em Wörterbuchnetz des Trier Center for Digital Humanities, versão 01/23. Disponível em: www.woerterbuchnetz.de/DWB/andacht. Acesso em: 23 fev. 2025.
Grimm Jacob; Grimm, Wilhelm. “einbildung, f. ”. In: ibidem (eds). Deutsches Wör-terbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm [edição impressa: 1859, vol. 3, col. 352] digitalisierte Fassung im Wörterbuchnetz des Trier Center for Digital Humani-ties, Version 01/23, <https://www.woerterbuchnetz.de/DWB?lemid=E01407>, abgeru-fen am 08.03.2025
Grimm, Jacob; Grimm, Wilhelm. “sinnbild, n.”. In: Ibidem (eds.). Deutsches Wörter-buch. [edição impressa: 1901 [vol. 16], coluna 1153] Edição digital em Wörterbu-chnetz des Trier Center for Digital Humanities, versão 01/23. Disponível em: www.woerterbuchnetz.de/DWB/sinnbild. Acesso em: 23 fev. 2025.
Grimm, Jacob; Grimm, Wilhelm.„sinnreich, adj.“, In: ibidem (eds). Deutsches Wör-terbuch [edição impressa: 1901, vol. 16, col. 1198]. digitalisierte Fassung im Wörterbuchnetz des Trier Center for Digital Humanities, versão 01/23. Disponível em: www.woerterbuchnetz.de/DWB/sinnreich. Acesso em: 10 mar. 2025.
Grimm, Jacob. “bild, n”. In: Grimm, Jacob; Grimm Wilhelm (eds.). Deutsches Wör-terbuch. [edição impressa: 1853 [vol. 2], coluna 8 na] Edição digital em Wörterbu-chnetz des Trier Center for Digital Humanities, versão 01/23. Disponível em: www.woerterbuchnetz.de/DWB/bild. Acesso em 23 fev. 2025.
Heckscher, William S.; Wirth, Karl-August. “Emblem, Emblembuch”. In: Zentra-linstitut für Kunstgeschichte in München (ed.). Reallexikon zur Deutschen Kunstge-schichte, v. 5, München: C. H. Beck, 1959. p. 85–228. Edição on-line: Labor RDK. Disponível em: https://www.rdklabor.de/wiki/Emblem,_Emblembuch Acesso em: 10mar. 2025.
Höltgen, K. J. (1992). Emblem and Meditation Some English Emblem Books and Their Jesuit Models. Explorations in Renaissance Culture, v. 18, n. 1, p. 55-92 (1992). Disponível em: https://doi.org/10.1163/23526963-90000136. Acesso em: 03 mar. 2025.
Martin, Nicol. Meditation II: Historisch praktisch-theologisch. In. Müller, Gerhard (ed.). Theologische Realenzyklopädie, vol. 22: Malaysia – Minne. Berlin, New York: de Gruyter, 1992. In: p. 337-353.
Meyer-Blanck, Michael. Das Gebet. Tübingen: Mohr Siebeck, 2019.
Montenay, Georgette de. Emblematum christianorum centuria. Zurich: Christoph Froschover, 1584.
Montenay, Georgette de. Emblematum christianorum centúria, 2ª ed. Heidelberg: J. Lancelot and Andrea Cambiero, 1602.
Nadal, Gerónimo. Adnotationes et meditationes in Evangelia: quae in sacrosancto mis-sae sacrificio toto anno leguntur. Antverpia, 1594. Acesso em: https://mdz-nbn-resolving.de/details:bsb10144115. disponível em: 12 fev. 2025.
Pabel, Hilmar M. Meditation in the service of catholic orthodoxy: Peter Canisius’ No-tae Evangelicae In: Enenkel, Karl; Melion, Walter. Meditatio – Refashioning the Self: Theory and Practice in Late Medieval and Early Modern Intellectual Culture: Leiden, Boston: Brill, 2011. p. 253-289.
RENDERS, Helmut. “Imagem” [Verbete]. In: USARSKI, F.; PASSOS, J. D.; TEIXEI-RA, A. (eds.). Dicionário de Ciência da Religião. São Paulo: Paulinas, Paulus, Loyola, 2022. p. 573-577.
Ruh, Kurt. Geschichte der abendländischen Mystik, vol. I: Die Grundlegung durch die die Kirchenväter und die Mönchstheologie des 12. Jahrhunderts. München: C. H. Beck, 2001.
Schmidt, Margot (ed.). Rudolf von Biberach. Die siben strassen zu got: Die hochale-mannische Übertragung nach der Handschrift Einsiedeln 278. Florenz: Quarac-chi, 1969.
Sors, Anne-Katrin. Religiöse Druckgraphik in Antwerpen um 1600: Jan Davids An-dachtsbücher und Theodoor Galles Illustrationen. Dissertation zur Erlangung des Gra-des eines Doktors der Philosophie am Fachbereich Geschichts- und Kulturwissenschaf-ten der Freien Universität Berlin, 2015.
Tworuschka, Udo. Meditation I: Religionswissenschaft. In: Müller, Gerhard (ed.). The-ologische Realenzyklopädie, vol. 22: Malaysia – Minne. Berlin, New York: de Gruyter, 1992. p. 328-337
Vance, Jacob. “Twelfth and sixteenth century renaissance discourses on meditation and contemplation. Lefevre d’etaples’ commentaries on Richard of Saint Victor’s trin-ity”. In: Enenkel, Karl; Melion, Walter. Meditatio – Refashioning the Self: Theory and Practice in Late Medieval and Early Modern Intellectual Culture: Leiden, Boston: Brill, 2011.p. 153-179.
Vorgrimmler, Herbert. Meditation. In: Höfer, Josef; Rahner, Karl (eds.). Lexikon für Theologie und Kirche, vol. 7: Marcellinus – Paleoti. 2. Ed. Freiburg: Herder, 1962.
Willing, Antje. Literatur und Ordensreform im 15. Jahrhundert. Münster / New York: Waxmann Verlag, 2004.
Downloads
Publicado
Edição
Seção
Licença
Copyright (c) 2025 Helmut Renders

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Autores que publicam nesta revista concordam com os seguintes termos:
- Autores mantém os direitos autorais e concedem à Revista Paralellus o direito de primeira publicação, com o trabalho simultaneamente licenciado sob a Licença Creative Commons Attribution que permite o compartilhamento do trabalho com reconhecimento da autoria e publicação inicial nesta Revista.
- Autores têm autorização para assumir contratos adicionais separadamente, para distribuição não-exclusiva da versão do trabalho publicada nesta revista (ex.: publicar em repositório institucional ou como capítulo de livro), desde que reconheça e indique a autoria e a publicação inicial nesta Revista.
- Autores têm permissão e são estimulados a publicar e distribuir seu trabalho online (ex.: em repositórios institucionais ou na sua página pessoal) a qualquer momento depois da conclusão de todo processo editorial, já que isso pode gerar alterações produtivas, bem como aumentar o impacto e a citação do trabalho publicado (Veja O Efeito do Acesso Livre).


















